श्री शिव पादादिकेशांत वर्णन स्तोत्रं
कळ्याणं नो विधत्तां कटकतटलसत्कल्पवाटीनिकुंज-
-क्रीडासंसक्तविद्याधरनिकरवधूगीतरुद्रापदानः |
तारैर्हेरंबनादैस्तरळितनिनदत्तारकारातिकेकी
कैलासः शर्वनिर्वृत्यभिजनकपदः सर्वदा पर्वतेंद्रः || 1 ||
यस्य प्राहुः स्वरूपं सकलदिविषदां सारसर्वस्वयोगं
यस्येषुः शार्ङ्गधन्वा समजनि जगतां रक्षणे जागरूकः |
मौर्वी दर्वीकराणामपि च परिबृढः पूस्त्रयी सा च लक्ष्यं
सोऽव्यादव्याजमस्मानशिवभिदनिशं नाकिनां श्रीपिनाकः || 2 ||
आतंकावेगहारी सकलदिविषदामंघ्रिपद्माश्रयाणां
मातंगाद्युग्रदैत्यप्रकरतनुगलद्रक्तधाराक्तधारः |
क्रूरः सूरायुतानामपि च परिभवं स्वीयभासा वितन्व-
-न्घोराकारः कुठारो दृढतरदुरिताख्याटवीं पाटयेन्नः || 3 ||
कालारातेः कराग्रे कृतवसतिरुरःशाणशातो रिपूणां
काले काले कुलाद्रिप्रवरतनयया कल्पितस्नेहलेपः |
पायान्नः पावकार्चिःप्रसरसखमुखः पापहंता नितांतं
शूलः श्रीपादसेवाभजनरसजुषां पालनैकांतशीलः || 4 ||
देवस्यांकाश्रयायाः कुलगिरिदुहितुर्नेत्रकोणप्रचार-
-प्रस्तारानत्युदारान्पिपठिषुरिव यो नित्यमत्यादरेण |
आधत्ते भंगितुंगैरनिशमवयवैरंतरंगं समोदं
सोमापीडस्य सोऽयं प्रदिशतु कुशलं पाणिरंगः कुरंगः || 5 ||
कंठप्रांतावसज्जत्कनकमयमहाघंटिकाघोरघोषैः
कंठारावैरकुंठैरपि भरितजगच्चक्रवालांतराळः |
चंडः प्रोद्दंडशृंगः ककुदकबलितोत्तुंगकैलासशृंगः
कंठेकालस्य वाहः शमयतु शमलं शाश्वतः शाक्वरेंद्रः || 6 ||
निर्यद्दानांबुधारापरिमलतरलीभूतरोलंबपाली-
-झंकारैः शंकराद्रेः शिखरशतदरीः पूरयन्भूरिघोषैः |
शार्वः सौवर्णशैलप्रतिमपृथुवपुः सर्वविघ्नापहर्ता
शर्वाण्याः पूर्वसूनुः स भवतु भवतां स्वस्तिदो हस्तिवक्त्रः || 7 ||
यः पुण्यैर्देवतानां समजनि शिवयोः श्लाघ्यवीर्यैकमत्या-
-द्यन्नाम्नि श्रूयमाणे दितिजभटघटा भीतिभारं भजंते |
भूयात्सोऽयं विभूत्यै निशितशरशिखापाटितक्रौंचशैलः
संसारागाधकूपोदरपतितसमुत्तारकस्तारकारिः || 8 ||
आरूढः प्रौढवेगप्रविजितपवनं तुंगतुंगं तुरंगं
चेलं नीलं वसानः करतलविलसत्कांडकोदंडदंडः |
रागद्वेषादिनानाविधमृगपटलीभीतिकृद्भूतभर्ता
कुर्वन्नाखेटलीलां परिलसतु मनःकानने मामकीने || 9 ||
अंभोजाभ्यां च रंभारथचरणलताद्वंद्वकुंभींद्रकुंभै-
-र्बिंबेनेंदोश्च कंबोरुपरि विलसता विद्रुमेणोत्पलाभ्यां |
अंभोदेनापि संभावितमुपजनिताडंबरं शंबरारेः
शंभोः संभोगयोग्यं किमपि धनमिदं संभवेत्संपदे नः || 10 ||
वेणीसौभाग्यविस्मापिततपनसुताचारुवेणीविलासा-
-न्वाणीनिर्धूतवाणीकरतलविधृतोदारवीणाविरावान् |
एणीनेत्रांतभंगीनिरसननिपुणापांगकोणानुपासे
शोणान्प्राणानुदूढप्रतिनवसुषमाकंदलानिंदुमौळेः || 11 ||
नृत्तारंभेषु हस्ताहतमुरजधिमिद्धिंकृतैरत्युदारै-
-श्चित्तानंदं विधत्ते सदसि भगवतः संततं यः स नंदी |
चंडीशाद्यास्तथान्ये चतुरगुणगणप्रीणितस्वामिसत्का-
-रोत्कर्षोद्यत्प्रसादाः प्रमथपरिबृढाः पांतु संतोषिणो नः || 12 ||
मुक्तामाणिक्यजालैः परिकलितमहासालमालोकनीयं
प्रत्युप्तानर्घरत्नैर्दिशि दिशि भवनैः कल्पितैर्दिक्पतीनां |
उद्यानैरद्रिकन्यापरिजनवनितामाननीयैः परीतं
हृद्यं हृद्यस्तु नित्यं मम भुवनपतेर्धाम सोमार्धमौळेः || 13 ||
स्तंभैर्जंभारिरत्नप्रवरविरचितैः संभृतोपांतभागं
शुंभत्सोपानमार्गं शुचिमणिनिचयैर्गुंभितानल्पशिल्पं |
कुंभैः संपूर्णशोभं शिरसि सुघटितैः शातकुंभैरपंकैः
शंभोः संभावनीयं सकलमुनिजनैः स्वस्तिदं स्यात्सदो नः || 14 ||
न्यस्तो मध्ये सभायाः परिसरविलसत्पादपीठाभिरामो
हृद्यः पादैश्चतुर्भिः कनकमणिमयैरुच्चकैरुज्ज्वलात्मा ||
वासोरत्नेन केनाप्यधिकमृदुतरेणास्तृतो विस्तृतश्रीः
पीठः पीडाभरं नः शमयतु शिवयोः स्वैरसंवासयोग्यः || 15 ||
आसीनस्याधिपीठं त्रिजगदधिपतेरंघ्रिपीठानुषक्तौ
पाथोजाभोगभाजौ परिमृदुलतलोल्लासिपद्मादिरेखौ |
पातां पादावुभौ तौ नमदमरकिरीटोल्लसच्चारुहीर-
-श्रेणीशोणायमानोन्नतनखदशकोद्भासमानौ समानौ || 16 ||
यन्नादो वेदवाचां निगदति निखिलं लक्षणं पक्षिकेतु-
-र्लक्ष्मीसंभोगसौख्यं विरचयति ययोश्चापरे रूपभेदे |
शंभोः संभावनीये पदकमलसमासंगतस्तुंगशोभे
मांगळ्यं नः समग्रं सकलसुखकरे नूपुरे पूरयेतां || 17 ||
अंगे शृंगारयोनेः सपदि शलभतां नेत्रवह्नौ प्रयाते
शत्रोरुद्धृत्य तस्मादिषुधियुगमधो न्यस्तमग्रे किमेतत् |
शंकामित्थं नतानाममरपरिषदामंतरंकूरयत्त-
-त्संघातं चारु जंघायुगमखिलपतेरंहसां संहरेन्नः || 18 ||
जानुद्वंद्वेन मीनध्वजनृवरसमुद्रोपमानेन साकं
राजंतौ राजरंभाकरिकरकनकस्तंभसंभावनीयौ |
ऊरू गौरीकरांभोरुहसरससमामर्दनानंदभाजौ
चारू दूरीक्रियास्तां दुरितमुपचितं जन्मजन्मांतरे नः || 19 ||
आमुक्तानर्घरत्नप्रकरकरपरिष्वक्तकळ्याणकांची-
-दाम्ना बद्देन दुग्धद्युतिनिचयमुषा चीनपट्टांबरेण |
संवीते शैलकन्यासुचरितपरिपाकायमाणे नितंबे
नित्यं नर्नर्तु चित्तं मम निखिलजगत्स्वामिनः सोममौळेः || 20 ||
संध्याकालानुरज्यद्दिनकरसरुचा कालधौतेन गाढं
व्यानद्धः स्निग्धमुग्धः सरसमुदरबंधेन वीतोपमेन |
उद्दीप्तैः स्वप्रकाशैरुपचितमहिमा मन्मथारेरुदारो
मध्यो मिथ्यार्थसध्र्यङ्मम दिशतु सदा संगतिं मंगळानां || 21 ||
नाभीचक्रालवालान्नवनवसुषमादोहदश्रीपरीता-
-दुद्गच्छंती पुरस्तादुदरपथमतिक्रम्य वक्षः प्रयांति |
श्यामा कामागमार्थप्रकथनलिपिवद्भासते या निकामं
सा मा सोमार्धमौळेः सुखयतु सततं रोमवल्लीमतल्ली || 22 ||
आश्लेषेष्वद्रिजायाः कठिनकुचतटीलिप्तकाश्मीरपंक-
-व्यासंगादुद्यदर्कद्युतिभिरुपचितस्पर्धमुद्दामहृद्यं |
दक्षारातेरुदूढप्रतिनवमणिमालावलीभासमानं
वक्षो विक्षोभिताघं सततनतिजुषां रक्षतादक्षतं नः || 23 ||
वामांके विस्फुरंत्याः करतलविलसच्चारुरक्तोत्पलायाः
कांताया वामवक्षोरुहभरशिखरोन्मर्दनव्यग्रमेकं |
अन्यांस्त्रीनप्युदारान्वरपरशुमृगालंकृतानिंदुमौळे-
-र्बाहूनाबद्धहेमांगदमणिकटकानंतरालोकयामः || 24 ||
संभ्रांतायाः शिवायाः पतिविलयभिया सर्वलोकोपतापा-
-त्संविग्नस्यापि विष्णोः सरभसमुभयोर्वारणप्रेरणाभ्यां |
मध्ये त्रैशंकवीयामनुभवति दशां यत्र हालाहलोष्मा
सोऽयं सर्वापदां नः शमयतु निचयं नीलकंठस्य कंठः || 25 ||
हृद्यैरद्रींद्रकन्यामृदुदशनपदैर्मुद्रितो विद्रुमश्री-
-रुद्द्योतंत्या नितांतं धवलधवलया मिश्रितो दंतकांत्या |
मुक्तामाणिक्यजालव्यतिकरसदृशा तेजसा भासमानः
सद्योजातस्य दद्यादधरमणिरसौ संपदां संचयं नः || 26 ||
कर्णालंकारनानामणिनिकररुचां संचयैरंचितायां
वर्ण्यायां स्वर्णपद्मोदरपरिविलसत्कर्णिकासंनिभायां |
पद्धत्यां प्राणवायोः प्रणतजनहृदंभोजवासस्य शंभो-
-र्नित्यं नश्चित्तमेतद्विरचयतु सुखेनासिकां नासिकायां || 27 ||
अत्यंतं भासमाने रुचिरतररुचां संगमात्सन्मणीना-
-मुद्यच्चंडांशुधामप्रसरनिरसनस्पष्टदृष्टापदाने |
भूयास्तां भूतये नः करिवरजयिनः कर्णपाशावलंबे
भक्तालीभालसज्जज्जनिमरणलिपेः कुंडले कुंडले ते || 28 ||
याभ्यां कालव्यवस्था भवति तनुमतां यो मुखं देवतानां
येषामाहुः स्वरूपं जगति मुनिवरा देवतानां त्रयीं तां |
रुद्राणीवक्त्रपंकेरुहसततविहारोत्सुकेंदिंदिरेभ्य-
-स्तेभ्यस्त्रिभ्यः प्रणामांजलिमुपरचये त्रीक्षणस्येक्षणेभ्यः || 29 ||
वामं वामांकगाया वदनसरसिजे व्यावलद्वल्लभाया
व्यानम्रेष्वन्यदन्यत्पुनरलिकभवं वीतनिःशेषरौक्ष्यं |
भूयो भूयोपि मोदान्निपतदतिदयाशीतलं चूतबाणे
दक्षारेरीक्षणानां त्रयमपहरतादाशु तापत्रयं नः || 30 ||
यस्मिन्नर्धेंदुमुग्धद्युतिनिचयतिरस्कारनिस्तंद्रकांतौ
काश्मीरक्षोदसंकल्पतमिव रुचिरं चित्रकं भाति नेत्रं |
तस्मिन्नुल्लीलचिल्लीनटवरतरुणीलास्यरंगायमाणे
कालारेः फालदेशे विहरतु हृदयं वीतचिंतांतरं नः || 31 ||
स्वामिन्गंगामिवांगीकुरु तव शिरसा मामपीत्यर्थयंतीं
धन्यां कन्यां खरांशोः शिरसि वहति किं न्वेष कारुण्यशाली |
इत्थं शंकां जनानां जनयदतिघनं कैशिकं कालमेघ-
-च्छायं भूयादुदारं त्रिपुरविजयिनः श्रेयसे भूयसे नः || 32 ||
शृंगाराकल्पयोग्यैः शिखरिवरसुतासत्सखीहस्तलूनैः
सूनैराबद्धमालावलिपरिविलसत्सौरभाकृष्टभृंगं |
तुंगं माणिक्यकांत्या परिहसितसुरावासशैलेंद्रशृंगं
संघं नः संकटानां विघटयतु सदा कांकटीकं किरीटं || 33 ||
वक्राकारः कलंकी जडतनुरहमप्यंघ्रिसेवानुभावा-
-दुत्तंसत्वं प्रयातः सुलभतरघृणास्यंदिनश्चंद्रमौळेः |
तत्सेवंतां जनौघाः शिवमिति निजयावस्थयैव ब्रुवाणं
वंदे देवस्य शंभोर्मुकुटसुघटितं मुग्धपीयूषभानुं || 34 ||
कांत्या संफुल्लमल्लीकुसुमधवळया व्याप्य विश्वं विराज-
-न्वृत्ताकारो वितन्वन्मुहुरपि च परां निर्वृतिं पादभाजां |
सानंदं नंदिदोष्णा मणिकटकवता वाह्यमानः पुरारेः
श्वेतच्छत्राख्यशीतद्युतिरपहरतादापदस्तापदा नः || 35 ||
दिव्याकल्पोज्ज्वलानां शिवगिरिसुतयोः पार्श्वयोराश्रितानां
रुद्राणीसत्सखीनां मदतरलकटाक्षांचलैरंचितानां |
उद्वेल्लद्बाहुवल्लीविलसनसमये चामरांदोलनीना-
-मुद्भूतः कंकणालीवलयकलकलो वारयेदापदो नः || 36 ||
स्वर्गौकःसुंदरीणां सुललितवपुषां स्वामिसेवापराणां
वल्गद्भूषाणि वक्रांबुजपरिविगलन्मुग्धगीतामृतानि |
नित्यं नृत्तान्युपासे भुजविधुतिपदन्यासभावावलोक-
-प्रत्युद्यत्प्रीतिमाद्यत्प्रमथनटनटीदत्तसंभावनानि || 37 ||
स्थानप्राप्त्या स्वराणां किमपि विशदतां व्यंजयन्मंजुवीणा-
-स्वानावच्छिन्नतालक्रमममृतमिवास्वाद्यमानं शिवाभ्यां |
नानारागातिहृद्यं नवरसमधुरस्तोत्रजातानुविद्धं
गानं वीणामहर्षेः कलमतिललितं कर्णपूरयतां नः || 38 ||
चेतो जातप्रमोदं सपदि विदधती प्राणिनां वाणिनीनां
पाणिद्वंद्वाग्रजाग्रत्सुललितरणितस्वर्णतालानुकूला |
स्वीयारावेण पाथोधररवपटुना नादयंती मयूरीं
मायूरी मंदभावं मणिमुरजभवा मार्जना मार्जयेन्नः || 39 ||
देवेभ्यो दानवेभ्यः पितृमुनिपरिषत्सिद्धविद्याधरेभ्यः
साध्येभ्यश्चारणेभ्यो मनुजपशुपतज्जातिकीटादिकेभ्यः |
श्रीकैलासप्ररूढास्तृणविटपिमुखाश्चापि ये संति तेभ्यः
सर्वेभ्यो निर्विचारं नतिमुपरचये शर्वपादाश्रयेभ्यः || 40 ||
ध्यायन्नित्थं प्रभाते प्रतिदिवसमिदं स्तोत्ररत्नं पठेद्यः
किं वा ब्रूमस्तदीयं सुचरितमथवा कीर्तयामः समासात् |
संपज्जातं समग्रं सदसि बहुमतिं सर्वलोकप्रियत्वं
संप्राप्यायुःशतांते पदमयति परब्रह्मणो मन्मथारेः || 41 ||
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्री शिव पादादिकेशांतवर्णन स्तोत्रं ||
अर्थ
“श्री शिव पादादिकेशांत वर्णन स्तोत्रं” भगवान शिव के दिव्य और सर्वव्यापी स्वरूप का उनके चरणों से लेकर केश तक विस्तृत रूप से वर्णन करने वाला एक अत्यंत महत्वपूर्ण भक्ति स्तोत्र है। यह स्तोत्र शिव की अपार महिमा, शक्ति और भक्तों के प्रति उनकी असीम करुणा को गहराई से दर्शाता है। भक्त इस स्तोत्र के माध्यम से शिव के प्रत्येक अंग का ध्यान करते हुए, उनके दिव्य स्वरूप को अपने मन में स्थापित करते हैं। यह केवल रूप-वर्णन ही नहीं, बल्कि शिव की लीलाओं, शौर्य और भक्तों को दिए जाने वाले आशीर्वादों का भी गुणगान करता है।
स्तोत्र का आरंभ कैलाश पर्वत की भव्यता का वर्णन करता है, जहाँ गणपति और कार्तिकेय (तारकासुर के शत्रु) के नाद गूँजते हैं। यह शिव के दिव्य चरणों के आश्रय के महत्व पर जोर देता है, जहाँ विद्याधर और देवता शिव के यश का गान करते हैं। शिव के चरण समस्त ऐश्वर्य और शांति के स्रोत हैं, और उनका ध्यान करने से भक्तों को परम सुख प्राप्त होता है। कैलाश केवल एक पर्वत नहीं, बल्कि शिव की दिव्य उपस्थिति से पवित्र एक आश्रय स्थल है, जहाँ का प्रत्येक कण शिव की महिमा का बखान करता है।
यह स्तोत्र आगे शिव के आयुधों, जैसे पिनाक धनुष और कुठार (कुल्हाड़ी) की महिमा का वर्णन करता है। पिनाक धनुष तीनों लोकों की रक्षा करने की शक्ति रखता है, जबकि कुठार भक्तों के दुखों, पापों और कष्टों को नष्ट करता है। ये आयुध केवल युद्ध के साधन नहीं, बल्कि शिव की संरक्षक और संहारक शक्तियों के प्रतीक हैं। यह संदेश देता है कि शिव अपने भक्तों को सभी प्रकार के भय और खतरों से बचाते हैं। राक्षसों के विनाश और धर्म की रक्षा के लिए शिव द्वारा इन आयुधों के उपयोग का स्मरण यहाँ किया जाता है।
शिव का रूप-वर्णन केवल बाहरी सौंदर्य तक सीमित नहीं है। यह शिव के योग-वीर्य, त्रिपुरा दहन जैसी महान लीलाओं, हलाहल विष का पान कर जगत् की रक्षा करने, गंगा को अपनी जटाओं में धारण करने, और भक्तों के कष्टों को दूर करने के लिए किए जाने वाले नृत्य-संगीत आदि सेवाओं का भी वर्णन करता है। शिव का प्रत्येक अंग एक दिव्य शक्ति का प्रतीक है। उनकी आँखें ज्ञान और विवेक को दर्शाती हैं, जबकि उनका कंठ त्याग और करुणा का प्रतीक है। इस स्तोत्र का पाठ करने से भक्त शिव के दिव्य रूप से जुड़कर आंतरिक शांति और आध्यात्मिक उन्नति प्राप्त करते हैं।
इस स्तोत्र का निरंतर पाठ भक्तों को शिव का सान्निध्य प्रदान करता है। यह केवल भौतिक लाभों के लिए ही नहीं, बल्कि आध्यात्मिक जागरण और मोक्ष के मार्ग को भी खोलता है। शिव के चरणारविंदों का ध्यान करना, उनकी दिव्य लीलाओं का स्मरण करना और उनके नाम का जाप करना जीवन के अंतिम लक्ष्य, शिवसायुज्य को प्राप्त करने में सहायक है। यह स्तोत्र भक्त के हृदय में शिव के प्रति अटूट भक्ति स्थापित करता है, और जीवन की सभी चुनौतियों का सामना करने के लिए साहस और शक्ति प्रदान करता है।
लाभ (Benefits):
- आध्यात्मिक उन्नति और शिव सान्निध्य: इस स्तोत्र का नियमित पाठ करने से भक्त भगवान शिव के साथ गहरा आध्यात्मिक संबंध स्थापित करते हैं, जो आंतरिक शांति और आत्मोन्नति की ओर ले जाता है।
- बाधाओं का निवारण और सुरक्षा: शिव की शक्ति बुरी शक्तियों, कष्टों और जीवन की बाधाओं को दूर करती है। भक्तों को सभी प्रकार के खतरों से सुरक्षा प्राप्त होती है।
- पारिवारिक शांति और समृद्धि: इस स्तोत्र का पाठ घर में शांति, सद्भाव और सुख लाता है। यह आर्थिक समृद्धि और परिवार के कल्याण में भी सहायक है।
- रोग मुक्ति और साहस: शिव की दिव्य शक्ति रोगों को ठीक करने और मानसिक तथा शारीरिक कष्टों से मुक्ति दिलाने में मदद करती है। यह भक्तों को किसी भी परिस्थिति का सामना करने के लिए साहस और आत्मविश्वास प्रदान करती है।
- मोक्ष की प्राप्ति: अंततः, इस स्तोत्र का भक्तिपूर्ण पाठ भक्तों को मोक्ष, यानी जन्म-मृत्यु के चक्र से मुक्ति और शिवलोक की प्राप्ति का मार्ग दिखाता है।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
श्री शिव पादादिकेशांत वर्णन स्तोत्रं क्या है?
इस स्तोत्र का पाठ कब करना चाहिए?
श्री शिव पादादिकेशांत वर्णन स्तोत्रं के पाठ से क्या लाभ होते हैं?
इस स्तोत्र का पाठ कौन कर सकता है?
इस स्तोत्र का पाठ कितनी बार करना चाहिए?
इस स्तोत्र का मूल या रचनाकार कौन है?
टिप्पणियाँ
टिप्पणी लिखने के लिए लॉगिन करें
टिप्पणियाँ लोड हो रही हैं...
